والائى رسيد كه ميرهوف دربارهء آن نوشته است : « رسالات چشم‌پزشكى مسلمانان در قرن چهارم به مراتب صحيح‌تر و جامع‌تر از كتبى هستند كه در حدود قرن دوازدهم هجرى قمرى در اروپا نوشته شده‌اند . » چشم‌پزشكى در اواخر قرن چهارم به اوج اعتلاى خود رسيد و دو نفر از بزرگترين چشم پزشكان جهان در اين دوره پيدا شدند كه يكى على بن عيسى و ديگرى عمار بن على موصلى نام داشتند . على بن عيسى كه از مسيحيان بغداد بود مولف كتاب تذكره الكحالين مىباشد . اين كتاب بدون هيچ‌گونه شك و ترديدى بهترين و كامل‌ترين كتابى است كه در دورهء خلفا راجع به چشم‌پزشكى نوشته شده است زيرا حاوى مجموعه اطلاعات يونانيان از اين علم و مقادير زيادى اطلاعات و معلومات خود او كه به مراتب جديدتر ، دقيق‌تر و صحيح‌تر بودند مىباشد . تذكره الكحالين به زودى به صورت كتاب درسى تمام دانشجويانى درآمد كه در رشته چشم‌پزشكى به تحصيل مىپرداختند . كتاب مزبور بنا به خواهش قطب شاه ، سلطان محمد على ، توسط شمس الدين حسين جرجانى به فارسى برگردانده شد و شمس الدين على حسين كه خود يك جراح چشم‌پزشك بود پايان‌نامهء انتقادآميزى بر ترجمهء كتاب مزبور اضافه كرد . در زمان صفويه العشر مقالات فى العين حنين به عنوان كتاب درسى و انتقاديهء شمس الدين على حسين به عنوان راهنماى جراحىهاى عملى چشم مورد استفادهء دانشجويان رشتهء چشم‌پزشكى قرار مىگرفت العشر مقالات فى العين در سال 1467 ميلادى ( 903 ه . ق . ) تحت عنوان Tractatus de Oculis Jesus Halis در ونيز ، در سال 1904 ( 1322 ه . ق . ) توسط هيرشبرگ « 2 » به آلمانى و در سال 1926 ( 1355 ه . ق . ) به وسيلهء كزى وود « 3 » به انگليسى ترجمه گرديد . چشم‌پزشك بزرگ ديگر كه تقريبا در همان ايام مىزيست و كتابى هم دارد عمار بن على موصلى است كه كتاب المنتخب فى علاج العين را نوشت . اين كتاب مختصرتر از كتاب على بن عيسى است ولى در عوض حاوى نكات بديع و ملاحظات شخصى به مراتب بيشترى است . تا آنجا كه من اطلاع دارم اين كتاب به آلمانى چاپ شده ولى اين چاپ ترجمهء متن اصلى نيست . طبيعى است كه علم چشم‌پزشكى در دورهء صفويه فقط مبتنى بر اين سه كتاب نبود و به اين مجموعه مثلا بايد كتاب چهارمى را هم اضافه كنيم ، كتابى كه يك ايرانى آن را نوشته است و اين شخص اولين و بزرگترين چشم‌پزشك ايران ابو روح محمد بن منصور بن عبد الله جرجانى ، مشهور به زرين‌دست است . كتاب بزرگى كه موجب شهرت اين شخص شده است نور العين « 4 »

--> ( 2 ) - Hirschberg ( 3 ) - Casey Wood ( 4 ) - تا آنجا كه بنده اطلاع دارم از اين كتاب فقط دو نسخه وجود دارد كه يكى در آكسفرد انگلستان و ديگرى در كلكته هندوستان نگاهدارى مىشوند ( مترجم )